Od 2026 roku zapłacisz więcej za smartfona… bo możesz być złodziejem.

Ten tekst powstał na podstawie materiału wideo, który znajdziesz na naszym kanale YouTube. Zobacz film tutaj. 

 

Powrót opłaty, której nikt nie chciał

 

  

 

W polskiej debacie publicznej pojawiły się już takie opłaty jak podatek od deszczu, psa czy cukru.

Kuriozalna w swoim założeniu opłata reprograficzna stanowi kolejny flagowy przykład wśród polskich absurdów legislacyjnych.

 

 

Różnica polega na tym, że ten ostatni był traktowany już jako właściwie niefunkcjonujący przeżytek, który chciano w szerokim zakresie przywrócić do życia w 2020 roku.

To czego ostatecznie nie zrobił rząd poprzedniej władzy w obawie przed reakcjami społecznymi i co publicznie krytykował Prezydent Duda, zostanie jednak wprowadzone przez obecny rząd koalicji. 

 

 

Opłata reprograficzna w swoim nowym kształcie miałaby zostać zaktualizowana o określoną grupę produktów elektronicznych, których zakup wiązałby się z dodatkowym kosztem.

Czego miałby on właściwie dotyczyć? Otóż opłata ma stanowić rekompensatę dla twórców, których to dzieła są legalnie powielane do celów prywatnych ilekroć korzystamy z określonych urządzeń elektronicznych. 

 

 

Ten kolejny, legislacyjny absurd ma wejść w życie już na początku 2026 roku za pomocą i tu uwaga, rozporządzenia ministerialnego, a nie za pomocą ustawy.

To zaś oznacza jedynie zobowiązanie do konsultacji społecznych, które właśnie trwają, ale nie z samym prezydentem.

 

 

Ten przecież mógłby w tym wypadku odmówić podpisania ustawy uchwalonej przez Sejm i odesłać ją z powrotem do ponownego rozpatrzenia.

A zatem procedura wprowadzenia takiego rozporządzenia w życie jawi się jako czysta formalność. 

 

Czym to w ogóle jest i dlaczego nie ma już sensu

 

 

Spróbujmy zatem rozwikłać rzeczywistą ideę jaka stoi za opłatą reprograficzną. Reprografia oznacza proces kopiowania i powielania treści (najczęściej tekstów, grafik lub zdjęć) za pomocą różnych urządzeń.

W swoim pierwotnym brzmieniu oznacza urządzenia oraz wykorzystywane przez nie nośniki fizyczne.

 

 

 

Zostało to ujęte w ustawie o prawach autorskich z 1994 roku, która odnosiła się do powielania dzieł na użytek własny za pomocą tzw. czystych nośników, takich jak kasety VHS.

Z biegiem lat i wraz z postępem technologii zapisu, zakres ten poszerzono o kolejne nośniki, takie jak płyty CD czy pamięci USB.

 

 

 

Opłata była również doliczana do samego sprzętu elektronicznego, takiego jak magnetofony, kserokopiarki czy skanery.

Wynosiła maksymalnie 3% wartości sprzedaży, a wpływy dzielono między twórców, wykonawców i wydawców.

 

 

A wszystko to w myśl wypłacania późniejszej rekompensaty dla twórców za to, że ich dzieła są legalnie powielane do celów prywatnych. 

 

 

Jak możemy przeczytać na oficjalnej stronie rządowej RP:
„W prawie polskim mechanizm ten działa od 1994 roku, o ostatnio aktualizowany był w roku 2008, czyli w roku, w którym w Polsce popularność zyskiwały notebooki, kieszonkowe kamery video i czytniki e-booków. Przez tych 17 lat technologia i rzeczywistość cyfrowa zmieniły się radykalnie.” 

 

 

I trudno się z tym nie zgodzić. Problem jednak w tym, że idea, która stała za tą opłatą w latach 90., już wtedy była mocno dyskusyjna.

Wszak był to podatek za możliwość skopiowania czegoś, czego wcale nie musiałeś mieć w zamiarze kopiować.

 

 

 

Jedyne, co jakkolwiek legitymizowało ten projekt, to ówczesne zjawisko powszechnego piracenia treści.

Tym bardziej w swoim obecnym kształcie pomysł ten nie dogania realiów cyfrowej rzeczywistości. Choćby panująca era streamingu pokazuje, że każdy z nas już płaci za konsumowanie treści.

 

 

 

Rządzący w 2025 roku próbują jednak wmówić nam, że kupując smartfona, jesteś jeszcze coś winien wszystkim tym twórcom, których dzieła na tymże smartfonie będziesz odtwarzać.

A właściwie – kopiować i powielać, co przecież jest chronione prawem i zabronione.

 

 

Kupując smartfon jesteś traktowany jak potencjalny złodziej cudzych utworów, co kompletnie nie przystaje do tego jak dzisiaj wykorzystujemy właśnie smartfony, czy komputery do konsumowania treści.

Nie wspominając o tej pokrętnej logice, którą się tutaj stosuje.

 

 

To trochę tak jakbyśmy w dowolnym sklepie mieli doliczany do rachunku za zakupy podatek za potencjalną kradzież towaru, a tabela opłat uwzględniałaby łączną ilość kieszeni, którą liczy wasza garderoba. 

Również nie sposób potraktować poważnie wpisu na stronie rządowej, gdzie autorzy sugerują nasze zacofanie względem Europy z uwagi na przestarzałe przepisy.

 

 

Tymczasem samo prawo unijne jasno nie określa kwestii opłat reprograficznych.

Nie zabrakło też sformułowań, według których koncerny, jako część ekosystemu cyfrowego, mają możliwość wykazania społecznej odpowiedzialności biznesu poprzez wsparcie twórców.

 

 

W całej sprawie pojawiły się również typowe antagonizmy — odpowiedzialność za ten pomysł zaczęto przypisywać środowisku artystycznemu, jak gdyby to ono było głównym inicjatorem.

W końcu uzyskane środki nie trafiają do budżetu, lecz do artystów.

 

 

 

Inicjatywa zaś wyszła bezpośrednio od ustawodawcy jako odpowiedź na rozwój technologii umożliwiających kopiowanie treści chronionych prawem autorskim i odnosiła się do szeroko rozumianych twórców.

Opłata miała status cywilnoprawnej rekompensaty wynikającej z ustawy o prawie autorskim z 1994 roku.

 

 

Sami twórcy, często opisywani jako artyści, dołączyli na etapie konsultacji i reprezentowania interesów twórców w dyskusjach już po wejściu opłaty w życie.

 

Gra interesów i kto naprawdę na tym zarabia

 

 

Warto to jasno zaznaczyć, trudno uznać, że osoby takie jak Ilona Łebkowska, Zbigniew Hołdys czy Sidney Polak, którzy kilka lat temu publicznie wsparli ideę opłaty reprograficznej, rzeczywiście reprezentowali głos całego środowiska twórców.

 

 

 

Wielu innych artystów wyraźnie się od ich stanowiska odcięło.

Dali do zrozumienia, że wspomniani reprezentowali przede wszystkim własny interes, a może też tych, którzy — mówiąc wprost — mają trudności z utrzymaniem się z własnej twórczości.

 

 

W tle tej inicjatywy stoją też konkretne organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, których działania, choć formalnie uzasadnione, trudno całkowicie oderwać od interesów czysto finansowych.

Paradoksalnie, medialne wystąpienia niektórych z tych postaci przyniosły środowisku więcej szkody niż pożytku.

 

 

 

Stało się tak głównie za sprawą chaotycznej i kompletnie nielogicznej argumentacji, która wywołała jednoznaczne reakcje społeczne i w konsekwencji wygasiła temat. 

Natomiast jestem nadal daleki od formułowania zdań w stylu „artyści chcą byś więcej zapłacił za smartfon”. Nie, to konkretne grupy interesów chcą, abyśmy płacili więcej za smartfon.

 

 

Należą do nich zarówno część polityków, jak i twórcy czy osoby uważające się za artystów, a także ci, którzy zasilają szeregi konkretnych organizacji.

Zatem nie upraszczajmy i nie róbmy z tego wyłącznie inwazji artystów na nasze portfele. Wśród nich jest z pewnością wielu, którzy nigdy nie podpisaliby się pod opłatą reprograficzną. 

 

 

A jak sprawa wygląda obecnie? Otóż, tak jak wspomniałem, rząd próbuje działać trochę od zaplecza. Tym razem odbywa się to bez udziału medialnej akcji uświadamiającej społeczeństwo.

Planuje się zaktualizować tabelę opłat od przyszłego roku i ująć w niej nowe typy urządzeń oraz nośników, zgodnie z panującymi realiami technologicznymi.

 

 

Całość ma zostać uproszczona do najważniejszych kategorii urządzeń by ułatwić rozliczenia producentom i importerom.

Załącznik do rozporządzenia zawiera łącznie 19 pozycji. Dla nowych urządzeń stosowana jest jednolita stawka 1%, a dla starszych technologii maksymalnie 2%.

 

 

Rozwiązanie to ma na celu ograniczenie negatywnych skutków cenowych samych produktów.

W efekcie szacowany wzrost przychodów dla twórców miałby wynieść od 150 do 200 mln zł rocznie. Opłata ma zasilać wszelkiego rodzaju organizacje wspierające twórców.

 

 

 

Ponadto ma wspierać nowy Fundusz Wsparcia Artystów Zawodowych (FWAZ), który pomaga twórcom o niskich dochodach, finansuje składki ZUS, stypendia oraz programy rozwojowe. 

Wiele środowisk, w tym te prawnicze, wyraźnie sugerują problemy z transparentnością i skutecznością takiego mechanizmu.

 

 

 

Inni zaznaczają wprost, że tworzy to duże pole do wszelkiego rodzaju nadużyć związanych z przepływem takich środków.

Szczególnie problematyczne jest to, że nigdzie nie jest jasno określone, w jaki sposób wpływy z podatku mają zostać rozdzielane wśród twórców. 

 

 

 

Na koniec warto zaznaczyć, że wszelkie koszty wynikające z wprowadzenia opłaty reprograficznej poniesiemy my, konsumenci, a nie producenci czy dystrybutorzy sprzętu elektronicznego.

Nawet jeśli mowa o tym niepozornym procencie doliczanym do ceny urządzenia, to wciąż są to nasze pieniądze.

 

 

Mamy pełne prawo decydować, na co je przeznaczymy – niezależnie od tego, czy chodzi o kilkadziesiąt, czy nawet kilka złotych.